Tóm tắt: Sauna Phần Lan hun nóng cả không khí trong phòng lên khoảng 80°C. Sauna hồng ngoại sưởi ấm cơ thể trực tiếp hơn, nên căn phòng chỉ ấm áp vừa phải, khoảng 45–60°C. Xông lá là cách giải cảm dân gian thân thuộc của người Việt. Sauna Phần Lan có nhiều dữ liệu theo dõi lâu năm nhất, nhưng đó chỉ là nghiên cứu quan sát; nghiên cứu về hồng ngoại còn ít ỏi và nhỏ lẻ; còn xông lá là một nét văn hoá, chưa được kiểm chứng như một cách chữa bệnh.
Bài viết này do team Ōmni Space ở Thảo Điền thực hiện. Chúng tôi là những người đã mở trung tâm float (thiền nổi) đầu tiên tại Việt Nam (Float Vietnam, Hà Nội, 2017). Trước mỗi trào lưu sức khoẻ, chúng tôi luôn tự hỏi hai điều: nó tác động thế nào lên hệ thần kinh, và bằng chứng vững vàng tới đâu? Sài Gòn bây giờ đi đâu cũng gặp sauna, từ các câu lạc bộ xông hơi, phòng gym, cho tới nồi xông lá mẹ lụi cụi nấu mỗi lần mình bị cảm. Dưới đây, chúng tôi kể rõ từng loại hoạt động ra sao, nghiên cứu thật sự nói gì, và cách dùng nhiệt cho an toàn.
Ba kiểu xông nóng, ba cách làm ấm khác nhau
Sauna Phần Lan (kiểu truyền thống). Mở cửa bước vào, hơi nóng phả thẳng vào mặt. Lò sưởi hun nóng không khí và cả những vách gỗ của căn phòng. Trong các nghiên cứu lớn ở Phần Lan, phòng sauna nóng khoảng 80°C. Một số nơi ở Sài Gòn dùng đá nung và cho biết phòng nóng 80–90°C. Khi dội nước lên đá, hơi nóng cuồn cuộn bốc lên thành từng đợt. Có những buổi xông có người hướng dẫn, vừa dội nước vừa phất khăn và dùng tinh dầu thơm ngát. Kiểu xông này gọi là Aufguss.
Sauna hồng ngoại. Loại này không đốt nóng cả không khí. Các tấm hồng ngoại toả nhiệt, sưởi ấm da và cơ thể trực tiếp hơn, nên căn phòng dịu mát hơn nhiều. Ở Nhật có liệu pháp “Waon”, dùng sauna hồng ngoại xa, không khí khô, ở 60°C. Phòng sauna hồng ngoại kết hợp ánh sáng đỏ của chúng tôi để ở 45–55°C. Nhiều người thấy sauna Phần Lan nóng quá sức, nhưng ở đây lại thấy dễ chịu hơn hẳn. Vì vậy, đây là một khởi đầu nhẹ nhàng.
Xông lá, xông hơi kiểu Việt. Nồi lá sôi lục bục, mình trùm chăn hoặc khăn kín người để hít hơi thơm và cho mồ hôi rịn ra. Các loại lá quen thuộc là sả, chanh, bưởi, tía tô, khuynh diệp và gừng. Y học cổ truyền giải thích bằng câu “thông bất thống, thống bất thông”, nghĩa là khí huyết lưu thông thì không đau, còn bị tắc thì đau. Các bài hướng dẫn trong nước thường khuyên xông 15–20 phút, mỗi tuần 2–3 lần.
Nghiên cứu nói gì về sauna Phần Lan
Hầu hết những bài báo về sauna bạn từng đọc đều lấy số liệu từ một nghiên cứu kéo dài nhiều năm ở miền Đông Phần Lan. Đó là nghiên cứu KIHD, do Jari Laukkanen dẫn dắt. Trong bài đăng trên JAMA Internal Medicine năm 2015, nhóm nghiên cứu theo dõi 2.315 người đàn ông từ 42 đến 60 tuổi. Thời gian theo dõi trung vị là khoảng 20,7 năm (nghĩa là một nửa số người được theo dõi lâu hơn mức này, nửa còn lại ngắn hơn). Lần khám đầu tiên diễn ra từ năm 1984 đến 1989.
- So với những người xông 1 lần mỗi tuần, người xông 2–3 lần mỗi tuần ít bị đột tử do tim hơn 22%. Người xông 4–7 lần mỗi tuần ít bị hơn 63%.
- Với tử vong do bệnh mạch vành (bệnh hẹp các mạch máu nuôi tim), con số giảm lần lượt là 23% và 48%.
- Một bài sau đó của cùng nhóm (Age and Ageing, 2016) cho thấy người xông 4–7 lần mỗi tuần ít bị sa sút trí tuệ hơn 66% và ít bị Alzheimer hơn 65%.
- Một nghiên cứu năm 2017 trên 1.621 người đàn ông trong cùng nhóm theo dõi cho thấy người xông 4–7 lần mỗi tuần ít bị cao huyết áp hơn. Với người xông 2–3 lần mỗi tuần, khác biệt quá nhỏ nên chưa thể loại trừ là do ngẫu nhiên (các nhà khoa học gọi là “không có ý nghĩa thống kê”).
Những con số này rất ấn tượng, nên càng cần nói rõ giới hạn của chúng. Đây là nghiên cứu quan sát: các nhà khoa học chỉ lặng lẽ ghi lại thói quen và sức khoẻ của mọi người, chứ không chia nhóm để thử. Nó cho thấy hai điều hay đi cùng nhau, nhưng không chứng minh được điều này gây ra điều kia. Người có điều kiện xông gần như mỗi ngày có thể khác người khác về sức khoẻ, công việc hay lối sống, theo những cách mà nghiên cứu không đo hết. Tất cả người tham gia đều là đàn ông Phần Lan trung niên, nên chưa biết kết quả có đúng với phụ nữ, người trẻ hay người Việt hay không. Bài bình luận đăng kèm năm 2015 cũng thừa nhận vẫn chưa rõ vì sao có mối liên quan này. Và quan trọng nhất: nghiên cứu nói về sauna Phần Lan truyền thống khoảng 80°C, không phải sauna hồng ngoại. Không nên mượn những con số này để nói về sauna hồng ngoại 45–55°C, kể cả phòng của chúng tôi.
Thang bằng chứng Ōmni: Có triển vọng. Một nghiên cứu lớn, theo dõi cùng một nhóm người suốt 20 năm, liên tục thấy xông sauna đi cùng với tim mạch khoẻ hơn. Nhưng đây chỉ là quan sát, và chỉ trên đàn ông Phần Lan.
Nghiên cứu nói gì về sauna hồng ngoại
Nghiên cứu về sauna hồng ngoại nhỏ hơn, và chủ yếu làm trên người bệnh. Phần lớn đến từ Nhật Bản, nơi bác sĩ dùng “liệu pháp Waon” cho người bị suy tim. Cách làm khá giản dị: ngồi 15 phút trong sauna hồng ngoại xa, không khí khô, ở 60°C, rồi nằm đắp chăn ủ ấm thêm 30 phút.
- Thử nghiệm WAON-CHF (Circulation Journal, 2016) so sánh 76 người suy tim nặng được làm liệu pháp Waon với 73 người không làm (nhóm đối chứng, dùng để so sánh). Ở nhóm làm Waon, triệu chứng nhẹ hơn, đi bộ được xa hơn trong 6 phút, và tim trên phim X-quang nhỏ lại. Chỉ số BNP (một chất trong máu cho biết tim đang phải làm việc quá sức) có thay đổi, nhưng quá nhỏ để chắc chắn. Không ai gặp sự cố sức khoẻ nghiêm trọng.
- Năm 2018, một tổng quan hệ thống (bài tìm và đánh giá tất cả nghiên cứu về một chủ đề) đã tìm các nghiên cứu về sauna và suy tim, cả hồng ngoại lẫn Phần Lan. Nhưng chỉ có nghiên cứu hồng ngoại đạt tiêu chuẩn để đưa vào. Qua 7 nghiên cứu, kết quả là tốt, nhưng độ tin cậy của bằng chứng chỉ ở mức “trung bình” đến “chưa đủ”.
Chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu nào so sánh thẳng sauna hồng ngoại với sauna Phần Lan. Năm 2018, Đại học Western Sydney cũng có bài nhấn mạnh rằng sauna hồng ngoại không hề tốt cho sức khoẻ hơn sauna truyền thống. Vậy nên, nói cho thật đúng: sauna hồng ngoại là một kiểu nhiệt nhẹ nhàng hơn, dễ chịu hơn, chứ không phải “tốt hơn”. Bạn có thể đọc thêm về phòng xông hồng ngoại của chúng tôi.
Thang bằng chứng Ōmni: Bằng chứng sơ bộ. Vài thử nghiệm nhỏ, chủ yếu trên người bị suy tim, cho thấy có lợi. Nhưng còn rất ít nghiên cứu trên người khoẻ mạnh.
Xông nóng rồi ngâm lạnh (contrast therapy)
Contrast therapy là cách xen kẽ nóng và lạnh, chẳng hạn xông sauna xong thì ngâm bể nước lạnh. Đây chính là linh hồn của trào lưu “social sauna”, tức là đi xông hơi cùng bạn bè như một cách gặp gỡ. Nhiều người mê mẩn cảm giác này: hơi ấm thấm sâu vào từng thớ thịt, cái lạnh táp lên da khiến mình tỉnh hẳn, rồi cơ thể dịu dần, lắng xuống, yên ả và nhẹ nhõm.
Nhưng bằng chứng thì chưa “hot” bằng trào lưu. Năm 2013, một phân tích gộp (meta-analysis, tức là gom kết quả của nhiều nghiên cứu lại để xem xu hướng chung) trên tạp chí PLoS ONE (Bieuzen và cộng sự) đã xem xét 18 thử nghiệm về việc xen kẽ nóng lạnh sau khi tập. Tất cả các thử nghiệm này đều có nguy cơ cao bị sai lệch do cách làm chưa chặt chẽ. Kết quả cho thấy xen kẽ nóng lạnh giúp đỡ đau cơ và hồi sức nhanh hơn so với chỉ ngồi nghỉ. Nhưng nó không hơn việc chỉ ngâm lạnh, ngâm nước ấm, mặc đồ bó cơ (compression) hay giãn cơ.
Một nghiên cứu nhỏ năm 2021 trên những người bơi mùa đông ở Đan Mạch (Søberg và cộng sự) ghi nhận 7 trên 8 người bơi có dùng sauna. Tác giả chính cho rằng kết hợp lạnh và sauna có thể giúp cơ thể đốt nhiều năng lượng hơn. Đây mới là một giả thuyết cần kiểm chứng, chưa phải kết luận. Phần ngâm lạnh được kể kỹ hơn trong bài ice bath và Wim Hof.
Thang bằng chứng Ōmni: Bằng chứng sơ bộ. Giúp đỡ đau cơ hơn so với chỉ nghỉ ngơi, nhưng các thử nghiệm còn yếu, và không hơn việc chỉ ngâm lạnh.
Xông lá: trân trọng, nhưng nói thật
Với nhiều gia đình Việt, nồi xông lá là “sauna” đầu tiên trong đời. Đó là một cách chăm chút cho nhau: có người lui cui nấu lá, trùm chăn cho mình, dặn dò “ráng cho ra mồ hôi”. Sự ấm áp và cảm giác được thương yêu ấy là thật. Cảm giác khoan khoái sau khi xông cũng là thật.
Điều chúng tôi không tìm được là nghiên cứu trên người bệnh cho thấy xông lá chữa được cảm hay bệnh nào khác. Thời COVID-19, Nhà thuốc Long Châu khuyên người bệnh nặng không nên xông hơi thẳng vào đường thở. Vì vậy, chúng tôi trân trọng xông lá như một nét văn hoá, một lối đi gần gũi để người Việt hiểu về sauna, chứ không xem đó là thuốc. Các bài hướng dẫn trong nước dặn: xông xong thì lau khô mồ hôi, nghỉ 20–30 phút rồi mới tắm nước ấm.
Thang bằng chứng Ōmni: Chưa có bằng chứng tốt. Chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu nào trên người bệnh về xông lá, nên hãy xem đây là một truyền thống hơn là một cách chữa bệnh.
So sánh nhanh ba kiểu xông
| Sauna Phần Lan | Sauna hồng ngoại | Xông lá | |
|---|---|---|---|
| Cách làm nóng | Không khí và đá nóng làm nóng cả phòng | Tấm hồng ngoại làm ấm cơ thể trực tiếp hơn | Hơi từ nồi lá đun sôi, trùm chăn lên người |
| Nhiệt độ thường gặp | Khoảng 80°C (một số nơi ở Sài Gòn: 80–90°C) | Khoảng 45–60°C (nghiên cứu Waon: 60°C) | Các nguồn chúng tôi tìm được không đo |
| Cảm giác | Rất nóng, khô, hoặc có từng đợt hơi nóng phả ra | Ấm dịu, dễ thở, hợp với người mới | Ẩm, thơm nồng mùi lá, kín và bí bách |
| Nghiên cứu chính | Nghiên cứu KIHD theo dõi đàn ông Phần Lan, chỉ là quan sát | Thử nghiệm nhỏ, chủ yếu trên người suy tim (Waon) | Chưa tìm thấy |
| Thang bằng chứng Ōmni | Có triển vọng (tim mạch) | Bằng chứng sơ bộ | Chưa có bằng chứng tốt |
Trào lưu xông hơi cùng bạn bè ở Sài Gòn
Trên thế giới, sauna không còn chỉ là một góc nhỏ khuất lấp trong phòng thay đồ của phòng gym, mà đã thành nơi người ta hẹn gặp nhau. Othership ở Toronto và New York là ví dụ nổi tiếng nhất: họ tổ chức các buổi xông nóng rồi ngâm lạnh có người hướng dẫn, như một lựa chọn thay cho buổi đi nhậu. Sài Gòn cũng đang chậm rãi đi theo hướng đó. Tháng 6/2026, Kenh14 viết về những bạn trẻ “cool kid” ở Sài Gòn bỏ rượu để chuyển sang ngâm bồn nước đá 10°C sau khi chơi pickleball hay chạy bộ.
Với hệ thần kinh, đây là một thay đổi đáng mừng. Cùng nhau làm một việc quen thuộc, có một buổi tối chậm rãi, thong thả hơn và uống ít rượu hơn: tất cả đều giúp cơ thể được nghỉ ngơi. Bạn chỉ cần nhớ rằng được ở “cùng nhau” cũng là lý do lớn khiến mình thấy dễ chịu, và điều đó hoàn toàn ổn. Một thói quen tốt đâu cần hứa hẹn chữa bệnh thì mới đáng làm.
Dùng nhiệt sao cho an toàn
- Uống nước trước và sau khi xông. Ra mồ hôi làm cơ thể mất nhiều nước, mà trời Sài Gòn vốn đã nóng.
- Không uống rượu bia. Các bài hướng dẫn xông hơi trong nước dặn không xông khi vừa uống rượu. Lời dặn này đúng với mọi kiểu sauna.
- Tim mạch và huyết áp. Nếu bạn có bệnh tim, huyết áp lúc lên lúc xuống hay tim đập không đều, hãy hỏi bác sĩ trước. Khi xen kẽ nóng và lạnh thì càng phải cẩn thận, vì gặp lạnh đột ngột sẽ làm tim đập nhanh và huyết áp tăng.
- Mang thai. Phụ nữ mang thai được khuyên không xông lá, và nên hỏi bác sĩ trước khi xông sauna hay ngâm lạnh.
- Trẻ dưới 12 tuổi, người già yếu và người đang sốt cao không nên xông lá, theo các hướng dẫn trong nước.
- Lắng nghe cơ thể. Nếu thấy chóng mặt hay mệt, hãy ra ngoài ngay. Xông xong thì nghỉ một lúc rồi mới tắm.
- Khi ngâm lạnh, đừng ngâm một mình. Hãy xuống nước và lên bờ thật chậm, không nín thở và không úp mặt xuống nước lạnh. Người mới có thể bắt đầu với 30 giây đến 1 phút. Xem thêm ở trang ngâm lạnh.
Thử ở đâu tại Sài Gòn
Dưới đây là một số nơi chúng tôi tìm thấy qua website và các trang giới thiệu công khai. Giá và giờ mở cửa có thể thay đổi, nên bạn hãy hỏi trực tiếp trước khi đến.
- Cá Hồi Sauna & Ice Bath Social Club (Nguyễn Văn Hưởng, Thảo Điền): nơi xông hơi cùng bạn bè, có phòng xông hơi ướt thoang thoảng mùi sả, nhiều bể ngâm lạnh, các buổi Aufguss có người hướng dẫn, và nhóm Run & Dip Club chạy bộ cuối tuần.
- Primal (Nguyễn Duy Hiệu, Thảo Điền): phòng gym có khu phục hồi sức khoẻ, gồm sauna đá nóng 80–90°C, thùng ngâm lạnh khoảng 10°C và bồn nước ấm pha magnesium.
- Dii Sauna & Icebath (Hoàng Sa): sauna kiểu Phần Lan khoảng 85°C, bể ngâm đá khoảng 5°C.
- Sauna trong spa, khách sạn, hay các nhà tắm kiểu Hàn, kiểu Nhật cũng là cách dễ để bắt đầu.
- Ngoài Sài Gòn: Epic Reset ở An Bàng, Hội An có sauna ngoài trời, bể ngâm đá và các buổi tập thở (breathwork).
- Ōmni Space (16C Quốc Hương, Thảo Điền): phòng sauna hồng ngoại kết hợp ánh sáng đỏ, 45–55°C, trong 45 phút, và bể ngâm lạnh 11–15°C, trong 30 phút. Mỗi phòng tối đa 4 người. Mỗi dịch vụ giá 450.000đ nếu đặt riêng, hoặc thêm 200.000đ nếu đặt kèm float. Đặt cả sauna và ngâm lạnh cùng lúc là 900.000đ. Mở cửa 9:00–21:00 mỗi ngày. Xem tất cả dịch vụ.
Nếu bạn muốn tìm một kiểu nghỉ ngơi hoàn toàn khác, lặng lẽ và bồng bềnh, hãy đọc bài thiền nổi là gì. Còn nếu bạn định dành trọn một ngày ở khu này, đây là gợi ý Thảo Điền có gì chơi.
Câu hỏi thường gặp
Sauna hồng ngoại có tốt hơn sauna Phần Lan không?
Chưa có bằng chứng cho thấy điều đó, vì chưa có nghiên cứu nào so sánh thẳng hai loại với nhau. Sauna hồng ngoại dịu mát hơn, nên nhiều người mới thấy dễ chịu hơn. Sauna Phần Lan thì có nhiều dữ liệu theo dõi lâu năm hơn, dù đó chỉ là nghiên cứu quan sát.
Kết quả nghiên cứu về tim mạch ở Phần Lan có đúng với sauna hồng ngoại không?
Không. Nghiên cứu KIHD chỉ xem xét sauna Phần Lan truyền thống khoảng 80°C, trên đàn ông Phần Lan trung niên. Không nên mượn những con số đó để nói về sauna hồng ngoại 45–55°C.
Xông lá có chữa được cảm không?
Chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu nào trên người bệnh chứng minh điều đó. Xông lá là một truyền thống gia đình ấm áp, giúp mình thấy khoan khoái. Không nên xông khi đang sốt cao, đang mang thai, có bệnh tim, huyết áp lúc lên lúc xuống, hoặc vừa uống rượu.
Xông sauna xong rồi ngâm lạnh ngay có an toàn không?
Với đa số người lớn khoẻ mạnh, nếu làm từ từ thì đây là thói quen phổ biến. Gặp lạnh đột ngột sẽ làm tim đập nhanh và huyết áp tăng. Vì vậy, người có bệnh tim hoặc đang mang thai cần hỏi bác sĩ trước. Và đừng bao giờ ngâm lạnh một mình.
Nên xông sauna bao lâu một lần?
Chưa ai chứng minh được xông bao nhiêu là vừa đủ. Ở Phần Lan, mối liên quan với sức khoẻ rõ nhất ở những người xông 4–7 lần mỗi tuần, nhưng đó chỉ là quan sát. Với xông lá, hướng dẫn trong nước khuyên xông 15–20 phút, mỗi tuần 2–3 lần. Hãy bắt đầu nhẹ nhàng, rồi lắng nghe xem giấc ngủ của mình thế nào và trong người thấy ra sao.
Nguồn tham khảo
- Laukkanen và cộng sự (2015). Association between sauna bathing and fatal cardiovascular and all-cause mortality events. JAMA Internal Medicine.
- ScienceDaily (2015). Frequent sauna bathing may reduce risk of fatal cardiovascular disease.
- Laukkanen và cộng sự (2016). Sauna bathing is inversely associated with dementia and Alzheimer’s disease. Age and Ageing.
- Zaccardi và cộng sự (2017). Sauna bathing and incident hypertension. American Journal of Hypertension.
- Thử nghiệm WAON-CHF về liệu pháp Waon cho người suy tim mạn tính. Circulation Journal (2016).
- Tổng quan hệ thống về sauna và suy tim (2018).
- Western Sydney University (2018). Infrared sauna is no better for your health than traditional sauna.
- Bieuzen và cộng sự (2013). Contrast water therapy and exercise-induced muscle damage: a systematic review and meta-analysis. PLoS ONE.
- Søberg và cộng sự (2021). Altered brown fat thermoregulation and enhanced cold-induced thermogenesis in winter-swimming men. Cell Reports Medicine.
- VnExpress. Lợi ích của việc xông hơi.
- Nông nghiệp & Môi trường. Liệu pháp xông hơi giúp bảo vệ cơ thể trong mùa lạnh.
- Nhà thuốc Long Châu. Bệnh nhân bị COVID có nên xông không?
- Kenh14 (2026). “Cool kid” Sài Gòn đổi rượu lấy bồn ngâm đá 10°C.
- Wikipedia. Othership.
- Shattock & Tipton (2012). “Autonomic conflict”: a different way to die during cold water immersion? Journal of Physiology.
Leave a Reply