Tóm tắt: Xông lá là cách xông hơi dân gian của người Việt: ngồi bên nồi lá thơm vừa nấu sôi như sả, tía tô, lá bưởi, trùm chăn kín, hít hơi nước và để mồ hôi vã ra, thường là khi mới chớm cảm. Cảm giác thì dễ chịu, nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng tốt rằng xông lá chữa được bệnh, còn nguy cơ bỏng thì có thật, nhất là với trẻ nhỏ. Hãy xông ngắn, cẩn thận, và đừng bao giờ dùng thay cho việc đi khám.
Bài viết này do team Ōmni Space ở Thảo Điền, TP.HCM thực hiện. Chúng tôi nhìn các phương pháp wellness ở Việt Nam qua một câu hỏi: nó tác động thế nào lên hệ thần kinh, và bằng chứng vững vàng tới đâu? Xông lá là một trong những thói quen lâu đời và thân thương nhất. Nói rõ ngay từ đầu: Ōmni không có dịch vụ xông lá. Chúng tôi viết bài này vì rất nhiều vị khách, cả người Việt lẫn người nước ngoài, hỏi chúng tôi về nó. Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa.
Xông lá là gì?
Hẳn nhiều người còn nhớ cảm giác ấy: hơi nước bốc lên nghi ngút, mùi sả, mùi lá bưởi thơm nồng, tấm chăn trùm kín và những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán. Xông lá, hay xông hơi, nồi xông, là khi cả nhà nấu một nồi lá tươi thơm, người đang mệt ngồi cạnh, trùm chăn hoặc khăn lớn, hít hơi nước và để mồ hôi vã ra. Có người trùm cả người, có người chỉ cúi mặt xuống nồi (VnExpress, 2021).
Xông lá thuộc kho tàng thuốc Nam, tức lối chữa bệnh dân gian bằng cây cỏ của người Việt, và được dùng nhiều nhất khi mới chớm cảm: nghẹt mũi, nặng đầu, mỏi mình mẩy. Theo hướng dẫn trong nước, chỉ nên xông trong một, hai ngày đầu bị cảm (VOV, 2013). Theo quan niệm truyền thống, hơi nước làm thông đường thở, còn mồ hôi giúp cơ thể “giải” bệnh ra ngoài. Lương y Bùi Đắc Sáng, được VnExpress trích lời, cho rằng hơi nước từ lá thuốc giúp thông đường thở, giảm khó chịu; BS Huỳnh Tấn Vũ, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, nói xông hơi hỗ trợ cải thiện ho, sốt và giúp thở dễ hơn. Đó là ý kiến chuyên gia, chưa phải kết quả thử nghiệm; phần bằng chứng chúng tôi bàn ở bên dưới.
Với nhiều người Việt, ký ức đậm nhất về nồi xông không nằm ở mấy loại lá, mà ở cảm giác được chăm chút: mẹ lụi cụi nấu nồi lá, ém kỹ góc chăn, rồi ngồi chờ sẵn với chiếc khăn khô. Phần đó là thật, và nó quý giá.
Một truyền thống chung của Đông Nam Á
Xông hơi thảo dược không chỉ có ở Việt Nam. Ở Lào, các nhà nghiên cứu phỏng vấn phụ nữ thuộc ba dân tộc và ghi nhận 55 loài cây dùng để chăm sóc sức khoẻ phụ nữ, trong đó hơn 90% dùng cho giai đoạn hồi phục sau sinh: qua món ăn, thuốc uống, xông hơi thảo dược và tục “hơ lửa”, khi mẹ và bé nằm trên một chiếc giường đặt phía trên bếp than có rải lá thơm (de Boer và Lamxay, 2009). Ở vùng Minahasa, Indonesia, phụ nữ sau sinh có lối xông thảo dược tên là bakera, với 60 loài cây được ghi nhận; tám trong mười loài hay dùng nhất là cây có tinh dầu, thường trồng ngay trong vườn bếp làm gia vị (Zumsteg và Weckerle, 2007).
Thói quen ấy còn theo chân người Việt ra nước ngoài. Trong một khảo sát 360 gia đình người Mỹ gốc Việt ở California có con bị hen suyễn, 38,1% từng dùng một liệu pháp bổ sung hoặc thay thế, và xông hơi nằm trong nhóm phổ biến nhất, bên cạnh dầu thoa, xoa bóp, cạo gió và giác hơi (Berg và cộng sự, 2016). Dù vậy, đa số gia đình vẫn ưu tiên cách điều trị mà bác sĩ kê.
Những loại lá quen thuộc trong nồi xông
Nồi xông không có công thức cố định; mỗi nhà một kiểu. Bảng dưới đây gom những loại lá được các nguồn y tế trong nước nhắc đến nhiều nhất. Phần lớn là rau thơm, giàu tinh dầu, nên mới có mùi thơm nồng nàn như thế. Bạc hà thường được thả vào sau cùng, vì đun lâu tinh dầu sẽ bay hết (Vinmec, 2024).
| Tên tiếng Việt | Tên tiếng Anh | Tên khoa học | Nguồn nhắc đến |
|---|---|---|---|
| Sả | Lemongrass | Cymbopogon citratus | VnExpress; Vinmec |
| Tía tô | Perilla | Perilla frutescens | VnExpress; Vinmec |
| Kinh giới | Vietnamese balm | Elsholtzia ciliata | VnExpress; Vinmec |
| Hương nhu | Họ hàng của húng quế | Chi Ocimum | VnExpress; Vinmec |
| Bạc hà | Mint | Chi Mentha | VnExpress; Vinmec |
| Lá bưởi | Pomelo leaves | Citrus maxima | VnExpress |
| Lá chanh | Lime/lemon leaves | Chi Citrus | VnExpress |
| Ngải cứu | Mugwort | Chi Artemisia | Vinmec |
Đã có những nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về tinh dầu của các loại cây này, nhưng chúng chỉ cho biết tinh dầu tác động ra sao trong ống nghiệm, chứ không cho biết điều gì xảy ra khi một người hít hơi nước trong 15 phút. Hãy dùng lá bạn biết rõ, lấy từ nguồn sạch, và bỏ qua loại nào mình bị dị ứng.
Cách xông lá tại nhà
Dưới đây là cách làm theo các nguồn y tế trong nước, kèm những điểm an toàn họ nhấn mạnh:
- Chuẩn bị lá. Khoảng 200–300 g lá các loại cho 2–3 lít nước. Đun nước sôi, cho các loại lá có tinh dầu vào, đậy kín và đun thêm 10–15 phút (VnExpress, 2021).
- Đặt nồi cho chắc chắn. Để nồi trên mặt phẳng vững vàng dưới sàn, đừng ôm trong lòng hay đặt trên chiếc ghế chênh vênh, và cho trẻ nhỏ, thú cưng ra khỏi phòng.
- Mở vung từ từ. Hé vung từng chút để hơi nóng không bốc lên đột ngột, và giữ mặt đủ xa để hơi nước không phả thẳng vào da (VOV, 2013; Vinmec, 2024).
- Xông vừa đủ. Khoảng 10–20 phút. Vinmec khuyên không quá 30 phút, và đừng xông đi xông lại nhiều lần vì dễ mất nước.
- Có người ở bên. Dừng ngay nếu thấy chóng mặt, khó thở, tức ngực hay bủn rủn (Vinmec; VOV).
- Xông xong: lau khô mồ hôi, thay đồ khô, tránh gió lạnh và uống chút nước (VnExpress; Vinmec). Các nguồn chưa thống nhất nên tắm sau bao lâu, nên cứ đợi người nguội hẳn và khô ráo rồi hãy tắm.
An toàn: ai không nên xông?
Mối nguy lớn nhất không nằm ở lá, mà ở nồi nước sôi. Ở Hà Lan, các trung tâm bỏng tiếp nhận trung bình ba người mỗi năm vì bỏng khi xông hơi; phần lớn là trẻ em, và trẻ em phải ghép da nhiều hơn người lớn (Baartmans và cộng sự, 2012). Nhóm tác giả kết luận không nên khuyến khích xông hơi nữa. Các nguồn y tế trong nước cũng liệt kê những người không nên xông:
- Trẻ dưới 12 tuổi (Vinmec), và người có bệnh tâm thần nặng (Vinmec; VOV).
- Phụ nữ mang thai (Vinmec; VOV; VnExpress), và theo hướng dẫn trong nước, cả phụ nữ đang trong kỳ kinh.
- Người bệnh tim, huyết áp cao, huyết áp thấp hoặc huyết áp không ổn định (Vinmec; VOV; VnExpress).
- Người đang mất nước: sốt cao, ra nhiều mồ hôi, tiêu chảy hoặc mất máu (Vinmec; VnExpress).
- Người già yếu và người mới ốm dậy (Vinmec; VOV).
- Sau khi uống rượu hay dùng thuốc, khi quá no hoặc quá đói, hay khi đang kiệt sức (VOV).
Không thay thế cho việc đi khám. Hơi nước không chữa được cúm, COVID-19, sốt xuất huyết hay bất kỳ bệnh nhiễm trùng nào. Sốt cao, khó thở, đau ngực, lơ mơ hoặc triệu chứng ngày càng nặng thì cần gặp bác sĩ, chứ không phải nồi xông. Nếu còn phân vân, hãy hỏi bác sĩ trước.
Bằng chứng nói gì?
Chúng tôi đã tìm thử nghiệm lâm sàng về chính xông lá và không tìm thấy nghiên cứu nào. Gần nhất là các nghiên cứu về hơi nước nóng (không có lá) cho người cảm lạnh. Một tổng quan Cochrane (bản tổng hợp cẩn thận tất cả thử nghiệm tốt về một câu hỏi) gom được sáu thử nghiệm với 387 người, và vẫn không kết luận được hơi nước nóng ẩm có làm đỡ triệu chứng cảm hay không: kết quả thay đổi tuỳ cách phân tích, và chất lượng bằng chứng thấp. Một thử nghiệm không thấy khác biệt về lượng virus trong mũi. Một số người bị khó chịu nhẹ ở mũi (Singh và cộng sự, 2017).
Đặt cạnh lợi ích còn mờ nhạt ấy là một nguy cơ bỏng rất rõ ràng. Vì vậy, chúng tôi trân trọng xông lá như một di sản và một nghi thức chăm sóc; hơi ấm, mùi lá và sự quan tâm hoàn toàn có thể khiến người ta thấy dễ chịu thật sự. Nhưng chưa có bằng chứng tốt rằng xông lá chữa được bệnh nào.
Thang Tin Cậy Ōmni: Chưa đủ cơ sở. Chúng tôi không tìm thấy thử nghiệm lâm sàng nào về xông lá, và tổng quan Cochrane chưa chứng minh được hơi nước nóng giúp đỡ triệu chứng cảm.
Xông lá, sauna Phần Lan và sauna hồng ngoại khác nhau thế nào?
Người ta hay gọi chung mọi thứ là “xông hơi”, nhưng đây là những trải nghiệm khác nhau, với nền tảng nghiên cứu rất khác nhau. Bài sauna hồng ngoại, Phần Lan và xông lá đi sâu hơn; dưới đây là bản ngắn gọn.
| Xông lá | Sauna Phần Lan | Sauna hồng ngoại | |
|---|---|---|---|
| Cách làm nóng | Hơi nước từ nồi lá sôi, xông dưới tấm chăn | Không khí nóng và đá nóng làm ấm cả căn phòng | Tấm hồng ngoại làm ấm cơ thể trực tiếp hơn |
| Không khí | Ẩm và thơm mùi lá | Khô, thỉnh thoảng có hơi nước | Khô, dễ thở hơn |
| Ở đâu | Thường ở nhà | Phòng sauna, phòng gym, câu lạc bộ sauna | Spa và trung tâm wellness |
| Rủi ro chính | Bỏng do nước sôi và hơi nóng | Quá nhiệt, mất nước | Quá nhiệt, mất nước |
| Thang Tin Cậy Ōmni | Chưa đủ cơ sở | Khá tin cậy (nghiên cứu theo dõi dài hạn ở nam giới Phần Lan, chỉ là quan sát) | Còn sơ bộ (thử nghiệm nhỏ) |
Nếu bạn thích một buổi thư giãn ấm áp, êm đềm mà không cần nồi nước sôi, sauna hồng ngoại là một lựa chọn: nhiệt khô, nhiệt độ không khí thấp hơn sauna Phần Lan, và không có nồi nước nào để đổ. Phòng sauna hồng ngoại riêng của Ōmni chạy ở 45–55 °C trong 45 phút. Những lưu ý an toàn vẫn vậy: không xông sau khi uống rượu, và hỏi bác sĩ trước nếu đang mang thai hay có bệnh tim.
Thử ở đâu tại Sài Gòn
Phần lớn xông lá diễn ra ở nhà, và cách thử dễ thương nhất là cùng một người bạn hay một gia đình Việt đã quen xông từ bao năm. Trong Bản đồ Wellness Sài Gòn, chúng tôi chưa xác minh được nơi nào có dịch vụ xông lá truyền thống. Một số nơi có phòng xông hơi ướt, bạn có thể hỏi xem họ có dùng lá thuốc không:
- Temple Leaf Sauna & Spa, 32 Thái Văn Lung, Quận 1: gói massage kèm xông khô, xông ướt và bồn nóng.
- Sả Spa & Onsen, 60 Sương Nguyệt Anh, Quận 1: khu onsen riêng có sauna, phòng xông ướt và bể ngâm lạnh.
- Golden Lotus Healing Land, Phú Mỹ Hưng, Quận 7: jjimjilbang kiểu Hàn Quốc với các phòng xông và sauna.
- Onsen Wellness Việt, 334A Nguyễn Trọng Tuyển, Tân Bình: bồn khoáng nóng riêng và khu xông kiểu jjimjilbang.
- Mộc Hương Wellness Thảo Điền, 61 Xuân Thủy: massage kết hợp các liệu pháp thảo dược Việt Nam; hãy hỏi cụ thể gồm những gì.
Chúng tôi liệt kê trung lập, không chấm điểm. Muốn tìm hiểu rộng hơn về các kiểu xông hơi trong thành phố, xem bài đi sauna ở Sài Gòn. Còn nếu bạn muốn thử nhiệt khô, sauna hồng ngoại ở Ōmni Space (16C Quốc Hương, Thảo Điền, mở cửa mỗi ngày 9:00–21:00) có giá 450.000đ nếu xông riêng, hoặc thêm 200.000đ khi đi kèm một buổi float; xem dịch vụ và bảng giá. Trang Thang Tin Cậy Ōmni giải thích cách chúng tôi chấm từng phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Xông lá có chữa được cảm không?
Chưa đủ cơ sở cho thấy điều đó. Chúng tôi không tìm thấy thử nghiệm lâm sàng nào về xông lá, và một tổng quan Cochrane về hơi nước nóng cho người cảm lạnh cũng chưa kết luận được là có đỡ triệu chứng hay không. Nhiều người thấy dễ chịu; hãy xem đó là sự dễ chịu, không phải thuốc chữa.
Trẻ em xông lá có an toàn không?
Hướng dẫn của bệnh viện trong nước khuyên trẻ dưới 12 tuổi không nên xông, và số liệu từ các trung tâm bỏng ở Hà Lan cho thấy phần lớn người bị bỏng vì xông hơi là trẻ em. Hãy để nồi nước sôi thật xa tầm tay trẻ.
Đang mang thai có xông lá được không?
Các nguồn y tế trong nước đều xếp phụ nữ mang thai vào nhóm không nên xông. Hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ liệu pháp nhiệt nào, kể cả sauna.
Mỗi lần xông bao lâu là vừa?
Các nguồn trong nước gợi ý khoảng 10–20 phút, không quá 30 phút, và dừng ngay nếu thấy chóng mặt, khó thở hay bủn rủn. Xông xong thì lau khô người, thay đồ khô và uống chút nước.
Xông lá có giống sauna không?
Không. Xông lá là hơi nước ẩm, thơm mùi lá, thường xông dưới tấm chăn. Sauna Phần Lan làm nóng cả căn phòng bằng không khí nóng và đá; sauna hồng ngoại làm ấm cơ thể bằng các tấm hồng ngoại, ở nhiệt độ không khí thấp hơn. Nghiên cứu đằng sau mỗi loại cũng rất khác nhau.
Ōmni Space có dịch vụ xông lá không?
Không. Chúng tôi không có dịch vụ xông lá. Nếu muốn thử một trải nghiệm gần giống trong thành phố, bạn xem các phòng xông được liệt kê ở mục bên trên và hỏi từng nơi xem họ có dùng lá thuốc không.
Nguồn tham khảo
- VnExpress. Xông hơi giảm ho, cảm, sổ mũi (trích ý kiến BS Huỳnh Tấn Vũ, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, và lương y Bùi Đắc Sáng), 21/8/2021.
- Vinmec. Ai không nên xông hơi trị cảm cúm?, cập nhật 22/7/2024.
- VOV (theo Sức khỏe & Đời sống). Trường hợp nào không nên xông lá?, 4/12/2013.
- Singh M, Singh M, Jaiswal N, Chauhan A. Heated, humidified air for the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017.
- Baartmans M, Kerkhof E, Vloemans J et al. Steam inhalation therapy: severe scalds as an adverse side effect. British Journal of General Practice, 2012.
- Berg J, Morphew T, Tran J, Kilgore D, Galant SP. Prevalence of complementary and alternative medicine usage in Vietnamese American asthmatic children. Clinical Pediatrics, 2016.
- de Boer H, Lamxay V. Plants used during pregnancy, childbirth and postpartum healthcare in Lao PDR: a comparative study of the Brou, Saek and Kry ethnic groups. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 2009.
- Zumsteg IS, Weckerle CS. Bakera, a herbal steam bath for postnatal care in Minahasa (Indonesia): documentation of the plants used and assessment of the method. Journal of Ethnopharmacology, 2007.
Leave a Reply